W lipcu 2019 roku uchwalona przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustawa o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych1), wprowadziła do słownika polityki społecznej długo oczekiwaną ustawową definicję usług społecznych.


Brzmi ona następująco:


„Usługi społeczne oznaczają działania z zakresu:

1) polityki prorodzinnej,

2) wspierania rodziny,

3) systemu pieczy zastępczej,

4) pomocy społecznej,

5) promocji i ochrony zdrowia,

6) wspierania osób niepełnosprawnych,

7) edukacji publicznej,

8) przeciwdziałania bezrobociu,

9) kultury,

10) kultury fizycznej i turystyki,

11) pobudzania aktywności obywatelskiej,

12) mieszkalnictwa,

13) ochrony środowiska,

14) reintegracji zawodowej i społecznej – podejmowane przez gminę w celu zaspokajania potrzeb wspólnoty samorządowej, świadczone w formie niematerialnej bezpośrednio na rzecz osób, rodzin, grup społecznych, grup mieszkańców o określonych potrzebach lub ogółu mieszkańców”2).


Zmiana dotychczasowego sposobu posługiwania się pojęciem „usługi społeczne” sprawia, że sfera działalności usługowej wobec lokalnych społeczności została uporządkowana, co w konsekwencji oznacza konieczność wprowadzenia zmian w zasadach działalności wielu organizacji i podmiotów. Nie każdy bowiem rodzaj wykonywanych przez nich dotychczas usług zostanie obecnie uznany za usługę społeczną (np. usługi porządkowo-ogrodnicze wykonywane przez podmioty zatrudnienia socjalnego).


Bardziej interesującym jednak zagadnieniem jest coś co można byłoby nazwać ingerencją w relacje międzyinstytucjonalne (międzyorganizacyjne) ułożone w tradycyjnych wzorach działania służb społecznych. I tak, po pierwsze, rozwiązania ustawy wskazują drogę do konsolidacji usług społecznych, które dotychczas były rozproszone organizacyjnie, a także prawnie. Tą drogą są programy usług społecznych, określające usługi społeczne wynikające z potrzeb wspólnoty samorządowej (patrz art. 4 ustawy o CUS). Po drugie, rozwiązania ustawy wprowadzaj coś na wzór „jednego okienka” w sposobie planowania, koordynowania
i świadczenia tych usług, czyli wskazują nową instytucję – Centrum Usług Społecznych (CUS).


Ta instytucja tworzona na bazie tej reguły powinna zapewnić pewne korzyści, przede wszystkim z punktu widzenia indywidualnego członka wspólnoty lokalnej. CUS według rozwiązań ustawy to tzw. punkt kompleksowej obsługi, czyli możliwość realizacji na obszarze gminy (ewentualnie gmin w przypadku uzgodnienia takiej współpracy) już wspólnej polityki lokalnej. Jest także po trzecie jeszcze jedna zaleta nowego systemu, a mianowicie wykorzystanie metody tzw. case managera, według której dostarczać się powinno usługi, których wymaga, potrzebuje członek lokalnej wspólnoty. W tym miejscu stawia się przede wszystkim na jakość usług, a wskaźnikowe rozliczanie efektów staje się drugoplanowym zagadnieniem, co w brzmieniu przepisów ustawy wyraża się pojęciem koordynatora indywidualnych planów usług społecznych.


W dokumencie Biura Analiz Sejmowych z dnia 4 grudnia 2018 r. pt.: „Ocena skutków regulacji przedstawionego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej projektu ustawy o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych” (druk sejmowy nr 3040)3) stwierdza się, że do pozytywnych funkcji usług społecznych zalicza się „podtrzymywanie człowieka w dobrym zdrowiu, powiększanie zasobów wiedzy i kwalifikacji człowieka, pobudzanie ruchliwości przestrzennej i ruchliwości społecznej jednostki, kształtowanie i upowszechnianie nowych potrzeb oraz wpływanie na systemy wartości ludzi, ich motywacje
i zachowania”. Zauważenie tych funkcji usług społecznych bardzo przypomina sformułowaną przez praktyków, zajmujących się reintegracją społeczno-zawodową, misję podmiotów zatrudnienia socjalnego, którą można odnosić do dwóch perspektyw:

  1. indywidualnej osoby – to misja rozumiana jako „odbudowywanie i podtrzymywanie u osób wykluczonych społecznie, zdolności do samodzielnego i efektywnego pełnienia ról społecznych oraz samodzielnego poruszania się po rynku pracy, prowadzącego do zatrudnienia w różnych formach: u pracodawcy, samozatrudnienia – praca na własny rachunek lub w spółdzielni socjalnej.”4),
  2. instytucjonalnej, odnoszącej się do roli zatrudnienia socjalnego w polityce społecznej – to misja rozumiana jako „uczestniczenie w instytucjonalnym, zintegrowanym, wielosektorowym i partnerskim systemie wsparcia i pomocy, który poprzez interwencyjne oddziaływanie dokonuje indywidualnych i grupowych zmian w lokalnych środowiskach społecznych, wyzwalając integrację, aktywność
    i przedsiębiorczość w likwidowaniu barier wykluczenia społecznego oraz postaw biernych i roszczeniowych.”5).


Ustawa o CUS oddziałuje na różne podmioty, w tym na gminy, powiaty, ośrodki pomocy społecznej ale także na wykonawców usług, którymi mogą być m.in. organizacje pozarządowe lub podmioty, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, lub wyłonionych na jej podstawie do świadczenia usług. W grupie podmiotów wymienia się również samych beneficjentów usług społecznych, np. osoby starsze, osoby z niepełnosprawnością czy rodziny z problemami. A to przecież także sfera działania podmiotów zatrudnienia socjalnego, szczególnie w kontekście przygotowywania osób do wykonywania profesji zawodowych na rzecz osób potrzebujących.


Stąd też, na czasie wydaje się wzmożenie zainteresowania podmiotów zatrudnienia socjalnego problematyką zmian organizacyjnych w lokalnym środowisku oraz wyprzedzającego nawiązywania kontaktów z instytucjami, które zamierzają wprowadzać na swoim terytorium nowe jednostki organizacyjne (CUS). Przepisy ustawy przewidują szeroki zakres usług społecznych – katalog art.2 ust.1 obejmuje 14 rodzajów usług, przy czym z punktu widzenia organizacji systemu ich świadczenia, przewiduje się dwa warianty:

  1. wariant samodzielnego organizowania usług społecznych - gminy, które zdecydują się utworzyć CUS, w tym na bazie istniejącego ośrodka pomocy społecznej będą realizowały zakres usług dotychczas wykonywany przez ten ośrodek oraz dobiorą minimum 2 usługi ze wskazanego ustawowego katalogu,
  2. wariant wspólny dla minimum dwóch gmin – po zawarciu stosowanego porozumienia o przekazaniu do realizacji niektórych usług społecznych, wybrana gmina utworzy odrębną nową jednostkę – CUS, poza funkcjonującym na jej terenie ośrodkiem pomocy społecznej a gmina przekazująca usługi wybierze minimum 3 zakresy z ustawowego katalogu.


Proponowane centrom i klubom integracji społecznej wcześniejsze zainteresowanie się tą problematyką wynika m.in. z następującej argumentacji:

  1. szczególną rolę w ustawie o CUS przypisuje się programowi usług społecznych, który jest fakultatywnie opracowywany, przyjmowany i realizowany (uchwała rady gminy) na podstawie diagnozy potrzeb i potencjału wspólnoty samorządowej, która będzie wykonywana właśnie przez CUS (art.4 – art. 7 ustawy);
  2. do niektórych ustawowych zadań CUS będzie należało m.in.: opracowywanie diagnozy potrzeb i potencjału wspólnoty samorządowej w zakresie usług społecznych, standardów jakości usług społecznych określonych w programie usług społecznych, w przypadku braku określenia tych standardów w obowiązujących przepisach, oraz ich wdrażanie oraz prowadzenie działań na rzecz rozwoju i koordynacji usług społecznych, w tym przez nawiązywanie współpracy z organizacjami pozarządowymi i podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (art.13 ustawy);
  3. CUS-owi przypisuję się w ustawie funkcję zmierzającą do rozszerzenia oferty usług społecznych, przy wykorzystaniu potencjału podmiotów realizujących usługi społeczne na obszarze działania centrum;
  4. w strukturze organizacyjnej CUS wyróżnia się ważne stanowiska pracy, takie jak m.in.: organizator usług społecznych, koordynator indywidualnych planów usług społecznych, organizator pomocy społecznej, oraz organizatora społeczności lokalnej.


Te argumenty, a także fakt wpisania do katalogu usług społecznych (art.2 ust.1 ustawy) reintegracji społecznej i zawodowej wskazują, iż w przypadku centrów i klubów integracji społecznej tematyka lokalnej organizacji świadczenia usług społecznych powinna stać się ważnym elementem budowania na kolejne lata strategii współpracy z CUS-ami. Podmioty zatrudnienia socjalnego mogą dopasowywać swoje zajęcia reintegracji społecznej oraz zawodowej do potrzeb kadrowych tych organizacji, które będą przez CUS-y wybierane na realizatorów lokalnych usług społecznych, a także edukować absolwentów CIS i KIS
w zakresie obowiązujących standardów usług społecznych. Przed podmiotami zatrudnienia socjalnego stoi także ważne wyzwanie, a mianowicie wskazywanie, iż sektor usług społecznych staje się nie tylko potrzebny, ale przede wszystkim jest tym, który będzie tworzył nowe miejsca pracy.


dr Paweł Wiśniewski

Bibliografia:


1. Opracowanie pt.: „Model centrum integracji społecznej”, w ramach projektu 1.18 „Tworzenie i rozwijanie standardów usług pomocy i integracji społecznej” współfinansowanego że środków Unii Europejskiego Funduszu Społecznego, WRZOS Warszawa 2014, www.wrzos.org.pl.


2. Rozprawa doktorska Pawła Wiśniewskiego pt.: Instytucjonalizacja zatrudnienia socjalnego w Polsce, Uniwersytet M.Curie-Składowskiej w Lublinie, Wydział Filozofii i Socjologii, Lublin 2015 rok


3. Ustawa z dnia 19 lipca 2019 roku o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (Dz. U Nr z 2019 r. poz. 1818)


4. „Ocena skutków regulacji przedstawionego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej projektu ustawy o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (druk sejmowy nr 3040) https://www.sejm.gov.pl/Sejm8.nsf/opinieBAS.xsp?nr=3040 (2020.06.26)


Przypisy:

1) Ustawa z dnia 19 lipca 2019 roku o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (Dz. U Nr z 2019 r. poz. 1818)

2) Art.2 ust.1 ustawy z 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych

3) Patrz https://www.sejm.gov.pl/Sejm8.nsf/opinieBAS.xsp?nr=3040

4) Opracowanie pt.: „Model centrum integracji społecznej”, w ramach projektu 1.18 „Tworzenie i rozwijanie standardów usług pomocy i integracji społecznej” współfinansowanego że środków Unii Europejskiego Funduszu Społecznego, WRZOS Warszawa 2014, www.wrzos.org.pl

5) Patrz: Rozprawa doktorska Pawła Wiśniewskiego pt.: Instytucjonalizacja zatrudnienia socjalnego w Polsce, Uniwersytet M.Curie-Składowskiej w Lublinie, Wydział Filozofii i Socjologii, Lublin 2015 rok


O Autorze:

Dr Paweł Wiśniewski działacz społeczny i prawnik, doktor socjologii. Długoletni Prezes Janowskiego Stowarzyszenia Niesienia Pomocy „Humanus” w Janowie Lubelskim. Prezes Zarządu Polskiego Towarzystwa Polityki Społecznej Oddział Lublin. Członek Rady Zatrudnienia Socjalnego i Komitetu Akredytacyjnego przy Ministrze Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz Powiatowych Rad Rynku Pracy i ds. Osób Niepełnosprawnych Powiatu Janowskiego. Obecnie współpracuje z Kolegium Pracowników Służb Społecznych w Biłgoraju. Powołany przez Zarząd Województwa Lubelskiego do Regionalnego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej Województwa Lubelskiego.

Autor wielu publikacji i ekspertyz naukowych i praktycznych z zakresu prawa, polityki społecznej, ekonomii społecznej i zatrudnienia socjalnego oraz pracy socjalnej. Realizuje badania naukowe obszarze pomocy społecznej, diagnozowania problemów społecznych, ekonomii społecznej, przemocy domowej oraz badania jakości usług społecznych w szczególności usług reintegracji społecznej i zawodowej. Jest pomysłodawcą powołania i prezesem Fundacji Konwent Klubów i Centrów Integracji Społecznej oraz Redaktorem Naczelnym wydawanego przez fundację czasopisma Zatrudnieniesocjalne.pl, a także Dyrektorem, prowadzonej przez fundację Akademii Animacji Zatrudnienia Socjalnego - Ośrodka Wsparcia Podmiotów Reintegracyjnych.