Spośród wielu elementów ekonomii społecznej stanowiących treść przestrzeni integracyjnej jako jedno z najważniejszych miejsc zajmują Warsztaty Terapii Zajęciowej1) kreując ostoję ważnych lokalnych wartości dla nowego, pozytywnego wizerunku osoby z niepełnosprawnością intelektualną i budując nowe relacje społeczne, nowe przestrzenie do życia i działań - normalizując stosunki między ludzkie pomiędzy (nie) i normalnymi światami naszymi.

Dwadzieścia parę lat istnienia i działalności Warsztatów Terapii Zajęciowej w Polsce, gdzie WTZ-y postrzegane są jednocześnie jako placówki wsparcia środowiskowego, które realizują cele w zakresie usamodzielniania i rozwoju zaradności osobistej uczestników terapii zajęciowej, z drugiej natomiast strony postrzegane są w kategoriach problemu z pozycji artykułowanej jako koniecznej do spełnienia - skuteczności w zakresie rehabilitacji zawodowej (analogicznie do instytucji rynku pracy). Jest to więc dziejowa, bezwzględna konieczność „uwolnienia” potencjału i nagromadzonej energii ludzkiej przez nakreślenia sensownej „nowej drogi” dla osób z niepełnosprawnością intelektualną w realizacji najważniejszej potrzeby człowieczej - zapewnienia uczestnikom WTZ pracy: na miarę ich możliwości i umiejętności2)

         

 

         

 

Dane statystyczne mówią, że w WTZ-ach kształtowane są uniwersalne cechy i umiejętności pracownicze: aż 93% WTZ realizuje takie zadania, a 77% uczestników ma przyswojone umiejętności niezbędne do podjęcia pracy3).

Dlaczego więc tak mały odsetek uczestników WTZ - osób z niepełnosprawnością intelektualną znajduje pracę w swoim środowisku? Zdefiniowano szereg dobrych praktyk, wzorców, które mogły by być przekazane innym placówkom w Polsce do realizacji i osiągnięcia pożądanego efektu, czyli „dania” człowiekowi z niepełnosprawnością pracy. Kadra WTZ-ów podejmuje wiele prób w tej materii, często udanych i spektakularnie pozytywnych. Jednakże funkcjonowanie Warsztatów Terapii Zajęciowej jest mocno skorelowane ze stopniem rozwoju lokalnej sieci wsparcia, czyli: z mentalnością i świadomością lokalnych urzędników, polityków i włodarzy miejscowości, ich wolą współpracy z innymi członkami wspólnoty lokalnej, w której istnieją placówki, a także z ich wiedzą oraz umiejętnościami do pełnienia takich funkcji. Niewątpliwie funkcjonowanie WTZ związane jest z zamożnością i rozwojem przedsiębiorczości mieszkańców oraz stanem tolerancji dla „Innego”.

W Manifeście Ekonomii Społecznej mówi się o partnerstwie(!), które stanowi fundament nowoczesnej filozofii dobrego rządzenia oraz o oparciu rozwoju każdej społeczności lokalnej o mechanizmy wzajemnościowe stwarzające podstawy większego zaufania pomiędzy uczestnikami procesu rozwoju miejscowości.4) Jest to niebagatelny atut dla rozwoju WTZ w Polsce, które z poczuciem wielkiej misji aspirują do zajęcia poczesnego miejsca w tworzonych przez ekonomię społeczną mechanizmach współtworząc jego rygory i kanon dla społeczności, w której przyszło im prowadzić swoją działalność. A - ponieważ ekonomia społeczna, mając wspólnotowy charakter stała się zbiorem instytucji, które łączy fakt, iż starając się realizować cele społeczne przy użyciu instrumentów rynkowych Warsztaty Terapii Zajęciowej powinny – wręcz – muszą wpływać na ewolucję stosunków społecznych, które ukształtują nowoczesne polityki społeczne.

Dlatego, w oczekiwaniu na ewolucję stosunków społecznych i nabyciu w jej wyniku praw do -„normalnego życia” przez uczestników terapii zajęciowej, którzy żyją w przestrzeni 6845) „małych ojczyzn” - spróbuję zastąpić termin „rehabilitacja” - słowem „relacja”, co w realnej przestrzeni społeczno-kulturowej, usankcjonowanej przepisami prawa6) stało się. miejscem symbolicznym dla środowiska szeroko pojętej społeczności osób z niepełnosprawnościami świadomego tworzenia i budowania nowatorskich relacji międzyludzkich.

Warsztaty Terapii Zajęciowej są więc „małymi ojczyznami” dla ludzi, których nazywamy wykluczonymi z normalnego świata i życia, z normalnej codzienności, z normalnych obowiązków i powinności wobec własnej rodziny, z doświadczenia indywidualnego i doświadczenia zbiorowego. Pojęcie „małej ojczyzny” jest złożonym terminem, bo na dający się wytyczyć w przestrzeni prawnej i społecznej obszar nakłada się coś, co nazywa się „duchem miejsca”. A to jest trudne do jednoznacznego zdefiniowania, dlatego posłużyć trzeba by się tu przykładami z niezliczonej ilości miejsc, gdzie żyje/ uczy się żyć i pracować, tworzy/wytwarza piękne dzieła sztuki i przedmioty użyteczności codziennej, maluje, śpiewa, tańczy pojedynczy człowiek niepełnosprawny. Opisanie tych miejsc, które kształtują człowieka i - nad którym sprawują pieczę, które pełni rolę inspiratorską i mitotwórczą trzeba by ukazać jako miejsce doniosłych doświadczeń i przeżyć osobistych każdego uczestnika, formowania się jego nowej biografii od - nowa czy na - nowo.7)

         

Ten środek jego świata, centrum, mała ojczyzna, w której narodził się na – nowo, i w którym to miejscu zrósł się z marzeniami, planami, nadziejami, w który nie wstydzi/nie boi swojej inności przez silną więź emocjonalna z grupą/ przynależność do wspólnoty – staje się światem niepowtarzalnej konstelacji, skąd może przenosić doświadczenie dalej - na zewnątrz, do nas - „normalsów”. Z przestrzeni małej ojczyzny wynosi światopogląd dorosłego, odpowiedzialnego za życie swoje człowieka tworząc koncepcje wartości i mocy społecznej.

A to jest oswajaniem przestrzeni dla wielu z ludzi niedostępnej czy nieznanej…

W tę przestrzeń warto inwestować. Ekonomia społeczna jest tutaj pożądana ponieważ drzwi do WTZ-ów w Polsce są otwarte a my- kadra i my - organizacje tworzące te placówki oczekujemy jej wsparcia.

W mojej małej ojczyźnie, nazwanej lat temu dwadzieścia pięć Teatroterapia Lubelską mam misję, by przez szersze pojmowanie ludzkiej kreatywności i inteligencji przyczyniać się do transformacji kultury rehabilitacyjnej, edukacyjnej, gospodarki i społeczeństwa. W człowieku z niepełnosprawnością intelektualną widzę niezwykłą moc - mam tu na myśli siłę jego wyobraźnię. Każdy element ludzkiej kultury jest konsekwencją tej wyjątkowej zdolności. Zdolności, z której zrodził się teatr ludzi niepełnosprawnych i – często odmienne od rutynowych - poglądy na temat potrzeb społecznych, użyteczności społecznej i celów ekonomicznych osób z niepełnosprawnością intelektualną. Ostrożnie dobieram słowa - nie mówię kategorycznie, że teatr/sztuka jest ważniejsza od matematyki. Od dawna jednak wiadomo, że dziedziny sztuki, przemawiające do wszystkich zmysłów nie tylko rozwijają logiczne myślenie, ale mają też element stymulujący, sprawiają, że moi aktorzy-uczestnicy WTZ z wielką śmiałością otwierają się na nowe rzeczy, w najwyższym stopniu są aktywni a mózg ich jest ciągle chłonny nowej wiedzy, dysponują też wieloma umiejętnościami społecznymi. Nie chodzi mi o to, aby z każdej osoby niepełnosprawnej zrobić malarza, artystę, tancerza albo muzyka, ale - przede wszystkim - by umożliwić tej osobie samodzielne poznawanie świata-także poprzez kontakt ze sztuką.

Szczególne, kulturotwórcze znaczenie dla rozwoju WTZ-ów Polsce i ich promocji ma wydarzenie Brussels Disign September w Brukseli, gdzie organizowana jest wystawa polskich produktów ekonomii społecznej, w ramach wydarzenia pt. Polish Design Islands 2018. Najbardziej wybijające się projekty posiadające walory estetyczne pojawia się na wystawach w Ambasadzie RP w Brukseli, w Europejskim Komitecie Regionów, w brukselskich galeriach sztuki. Organizator, Biuro Regionalne Województwa Zachodniopomorskiego, zajmie się tam promocją w kontekście realnego dotarcia do potencjalnych klientów, którzy chcieliby zaopatrzyć się w prezentowane eksponaty, lub nawiązać współpracę z którymś z producentów.

Fundacja Między Nami z Krężnicy Jarej prezentować będzie w Brukseli bajecznie kolorowe poduszki tworzone przez artystów - uczestników Warsztatów Terapii Zajęciowej.

         

Sztuka staje się więc ważną przestrzenią dla ekonomii społecznej a małe ojczyzny - Warsztaty Terapii Zajęciowej w pełni realizują jej cele…

Maria Pietrusza Budzyńska

 

Bibliografia

  1. Manifest Ekonomii Społecznej: Ekonomia Społeczna oparta o mechanizmy wzajemnościowe, dzięki większemu zaufaniu pomiędzy jej uczestnikami - ma istotne walory także w sferze konkurencyjności gospodarki - www.ekonomiaspleczna.pl,
  2. Raport PFRON- badanie sytuacji Warsztatów Terapii Zajęciowej-2014 r.
  3. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych wraz z rozporządzeniem.

 

O Autorze

Maria Pietrusza Budzyńska - pedagog specjalny- od 25 lat prowadzi WTZ, który przyjął specjalizację teatralną. Od początku aktorzy Teatroterapii Lubelskiej pracują w teatrze na umowy o dzieło i zlecenie- stanowi to cenną praktykę w pojmowaniu ekonomii społecznej.


Przypisy

1) nazwę je „małymi ojczyznami”, aby pokazać nie - wyczerpywalność formuły WTZ i nadziei, że placówki te mogą - jak dowodzą liczne przykłady - odgrywać jeszcze większą rolę w systemie wsparcia, w szczególności w zakresie aktywizacji zawodowej. Istnieją ku temu solidne fundamenty metodologiczne, praktyczne, emocjonalne i profesjonalne zaangażowanej kadry WTZ, w których - serdeczna i ludzka chęć niesienia wsparcia osobom niepełnosprawnym oraz świadomość skutków emancypacyjnych w środowisku i samym człowieku jest ciągle aktualizowanym procesem. Człowiek z niepełnosprawnością - dzięki temu przestaje być ciężarem i „wyrzutem” społecznym, a staje się partnerem w rozlicznych powinnościach życia codziennego.)

2) uczestnicy WTZ Teatroterapii Lubelskiej na deskach sceny śpiewają swój manifest życia:
„Daj mi pracę!!!! Daj mi pracę!!!! Daj mi pracę!!!!

Daj mi pracę bardzo proszę, dam zdolności oraz siłę

Chętnie za Ciebie coś wniosę – daj mi zarobić przez chwilę

Chcę mieć na swoje potrzeby, żyć jak każdy w społeczeństwie

Po prostu zwyczajnie przeżyć, stać się ważny i nic więcej

Uczą jak być asertywnym, jak rozmawiać w sprawie pracy

Patrzą na mnie – jestem dziwny, oni przecież nie są tacy

Pukam wciąż do różnych drzwi, rozkładają tylko ręce

Ciągle dziwią się, tu mi mówią: nie da zrobić się nic więcej

Czas ucieka tak jak wszystkim, dla mnie znika jeszcze prędzej

Urzędnicy – ich umysły – chcą się pozbyć mnie najczęściej

Mówią: po co Pan tu stoi taki inny, nieproszony

Zimne twarze wśród pokoi, czuje się tam zagubiony

Staję się twardy jak kamień, jak ich serca i sumienia

Może kiedyś o nas pamięć zmieni sposób ich myślenia

Ktoś poruszy urzędników, dadzą szansę nam pracować

Nie potrzeba nam limitu, szukam pracy, teraz zobacz!!.

Spektakl autorstwa i reżyserii autorki artykułu. Premiera 2017, słowa napisała Danka Mikusz na podstawie zebranego materiału w terapii - rozmów z uczestnikami WTZ o ICH marzeniach i potrzebach…

3) raport PFRON- badanie sytuacji Warsztatów Terapii Zajęciowej, 20114 r.

4) Manifest Ekonomii Społecznej: Ekonomia Społeczna oparta o mechanizmy wzajemnościowe, dzięki większemu zaufaniu pomiędzy jej uczestnikami - ma istotne walory także w sferze konkurencyjności gospodarki - www.ekonomiaspleczna.pl

5) Raport PFRON - 2014rok

6) Działalność WTZ-ów reguluje: ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych wraz z rozporządzeniem

7) biografia malarza art-brut, biografia aktora teatralnego, biografia rzeźbiarza, stolarza, biografia świetnego cukiernika czy kucharza, i wiele innych- równie ważnych