Ekonomia społeczna w Europie XXI wieku znalazła swoją wyjątkową rolę i staje się odpowiedzią na powstałe w ostatnim okresie zagrożenia wynikające zarówno z kryzysu ekonomicznego, procesów demograficznego starzenia się społeczeństw współczesnej Europy, oraz procesów migracyjnych, tak gorąco dyskutowanych przez większość polityków Unii Europejskiej. Wieloletnia doświadczenia państw UE w obszarze przedsiębiorczości/ekonomii społecznej2) pozwoliły na wykorzystanie jej potencjału w rozwiązywaniu starych, jak i nowych problemów społecznych, a poszczególne kraje z dużą elastycznością dopasowały przedsiębiorczość społeczną3) do swojej specyfiki społecznej, kulturowej i gospodarczej.

Przykładem takiego wykorzystania może być porównanie inicjatyw greckich, włoskich i islandzkich. Pomimo różnic jakie istnieją w interesujących nas społeczeństwach istnieje także wspólny mianownik, jakim niewątpliwie jest doświadczenie kryzysu ekonomicznego, problemu bezrobocia oraz problemu migracji. Wpływ na wspólny kierunek rozwoju przedsiębiorczości społecznej dla Grecji, Włoch i Islandii wynika także z faktu przynależności (bezpośredniej lub pośredniej) do rodziny krajów Unii Europejskiej4). W październiku 2010r. została zaakceptowana przez Radę Europejską strategia pod nazwą Europa 2020, której priorytetem jest inteligentny, zrównoważony i włączający społecznie wzrost gospodarczy5). Odniesieniem do przyjętej strategii było przyjęcie przez Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny w maju 2012 r. wniosku wskazującego, iż przedsiębiorstwa społeczne odgrywają zasadniczą rolę jako motor pobudzenia działań innowacyjności społecznej budującej zmodernizowane społeczeństwo europejskie, co wpisuje współczesną ekonomię społeczną w główne założenia przyjętej strategii, a działania innowacyjne stały się obowiązującym standardem w tworzeniu i funkcjonowaniu przedsiębiorstw społecznych6). Należy w tym miejscu zaakcentować, iż przedsiębiorczość społeczna nie jest ograniczana tylko do rozwiązywania problemów grup wykluczonych, jej rola jest znacznie bardziej rozwojowa i dotyczy odpowiedzialności za wprowadzenie zmiany społecznej7), która ma celu wzmocnienie spójności i znacznego przyczynienia się do budowy zmodernizowanego społeczeństwa.

Rozwój ekonomii/przedsiębiorczości społecznej w Grecji, Włoszech i Islandii posiada historię podobną do doświadczeń polskich, głównie opierających się na poszukiwaniu najbardziej efetywnych rozwiązań. Obecnie możemy zauważyć bardzo mocne zwrócenie się przedsiębiorstw społecznych ku rozwiązaniom zakładającym silne inwestowanie w człowieka poprzez szeroko rozumianą edukację, a przykładem jest bliska współpraca z uczelniami oraz głębokie umiędzynarodowienie realizowanych projektów, co przynosi wymierne korzyści dla wszystkich stron tej współpracy. Przykłady podmiotów z obszaru ekonomii społecznej, jakie zostaną przedstawione poniżej zostały wybrane na podstawie doświadczeń, jakie udało się autorce prezentowanego tekstu zebrać w czasie wizyt studyjnych wymienionych krajów.

Zgodnie z danymi Eurostatu w kwietniu 2018 r. w Grecji odnotowano najwyższy wskaźnik stopy bezrobocia wśród państw członkowskich UE, wyniósł on 20,8 proc., a największa grupa bezrobotnych tj. ponad połowa to osoby w wieku 15-24 lata. Przykładem odpowiedzi na zaistniały problem jest propozycja Akademii Przedsiębiorczości (AKEP)8). To organizacja pozarządowa o innowacyjnym charakterze dla której priorytetem są wyzwania współczesnego rynku pracy, a celem AKEP jest stworzenie odpowiednich warunków dla przedsiębiorczości startupowej zarówno w Grecji, jak i za granicą. Akademia Przedsiębiorczości została założona w 2007 roku przez historyczne Stowarzyszenie Edukacyjne w Atenach "HFAISTOS" i ściśle współpracuje z Federacją Greckich Stowarzyszeń Młodych Przedsiębiorców. Znaczące dla działań AKEP jest ich pełne umiędzynarodowienie, a tworzone start up’y znajdują partnerów w całej Europie, co zarówno pozwala na przekazywanie i wymianę niezbędnej wiedzy młodym przedsiębiorcom, którzy obecnie wchodzą na rynek pracy, jak i już aktywnym przedsiębiorcom chcącym się wzmocnić i rozszerzyć działalność zarówno w Grecji jak i za granicą. Akademia jest członkiem Entrepreneur Envoy Global Network, a ostatnio także Europejskiego Stowarzyszenia Badań i Szkoleń na Rzecz Rozwoju, co ułatwia rzetelne rozpoznanie wymagań europejskiego rynku pracy, a następnie przekazanie wiedzy uczestnikom swoich programów edukacyjnych. Najnowszym sukcesem AKEP jest nominacja na oficjalnego STARTUP NATIONS Greece, krajowego partnera globalnej sieci Startup Nations, nominacji, która sprawia, że Akademia jest powszechnie rozpoznawana i powszechnie traktowana jako ważny kanał komunikacji dla początkujących przedsiębiorców i przedsiębiorstw zarówno na poziomie europejskim, jak i globalnym.

Kolejnym przykładem jest organizacja Action Synergy9) skupiająca wokół swoich działań wysoko wykwalifikowanych ekspertów z Grecji i pozostałych krajów UE tworząc innowacje poprzez łączenie potencjałów. Obecne zadanie Action Synergy realizuje poprzez wspieranie praktyk zawodowych w systemie kształcenia zawodowego, który w Europie przechodzi stopniowo od systemu szkolnego do wyposażenia młodzieży w umiejętności praktyczne niezbędne na rynku pracy współczesnego społeczeństwa10). Praktyki zawodowe odgrywają ważną rolę szczególnie w krajach Europy Południowej i Wschodniej, gdzie koncepcja ta nie jest ani wystarczająco rozwinięta, ani dobrze zorganizowana. Action Synergy jest odpowiedzialna za wdrażanie koncepcji w regionie poprzez szkolenie organizacji pośredniczących z wykorzystaniem e-learningu, tak aby rozwój potencjału organizacji umożliwił zaangażowanie ich w proces przyuczania młodzieży do zawodu. AS posiada dobrze rozwinięty dział badań i rozwoju odpowiedzialny za rozwój narzędzi internetowych i rozwiązań związanych z edukacją w zakresie nauczania online. Platforma e-learningowa jest wykorzystana do organizacji kursów e-learningowych w różnych dziedzinach (nauka języków, kształcenie nauczycieli, kształcenie i szkolenie zawodowe, wewnętrzne szkolenia firmowe, szkolenia w miejscu pracy itp.) i została zaimplementowana przez wiele szkół i firm do organizacji kursów dostosowanych do własnych potrzeb.

Rozmowy z pracownikami opisanych powyżej podmiotów ekonomii społecznej w Atenach wskazują, że istnieje wiele barier utrudniających dojście do zakładanych celów, jednym z głównych problemów jest brak mocnego kapitału społecznego i wynikająca z niego niechęć do dzielenia się pomysłami i współpracą. Pomimo tego przedstawione pomysły stanowią innowacyjną „jaskółkę”, która otwiera szansę na zbudowanie aktywnej ekonomicznie, mobilnej, otwartej na Świat społeczności ludzi młodych wpisując się w ideę otwartej i aktywnej Europy.

Włosi postrzegani są w Europie jako naród, który nie tylko przyjął ideę ekonomii społecznej, ale także doskonale wkomponował ją i wykorzystał w rozwiązywaniu problemów społecznych związanych z ubóstwem, bezrobociem i wykluczeniem społecznym. Co jest szczególnie ważne, przedsiębiorczość społeczna pozwoliła Włochom wypracować partnerskie relacje pomiędzy sektorem publicznym i pozarządowym wykorzystując zasadę subsydiarności. Kluczem do sukcesu podmiotów ekonomii społecznej w realiach włoskich jest reagowanie na lokalne potrzeby społeczne, co w efekcie przyczynia się do rozwoju kapitału społecznego na danym terenie11). Przykład działania, które „wyrosło” z lokalnych potrzeb i zarazem „myślenia” innowacyjnego to projekt HanSEL12) realizowany w ramach programu Galileo 2018. Zakłada on współpracę środowiska uniwersyteckiego, samorządu oraz międzynarodowych organizacji pozarządowych na rzecz rozwiązania problemu jakim jest handel ludźmi, ze szczególnym uwzględnieniem handlu osobami niepełnoletnimi. W procesie badawczym zaangażowane zostały organizacje pozarządowe skupiające się na tworzeniu systemu wsparcia dla uchodźców, lokalne służby społeczne oraz pracownicy i studenci Uniwersytetu w Katanii. Projekt ma na celu zrozumienie specyfiki pracy z młodymi ofiarami handlu ludźmi tak, aby zminimalizować skalę oraz negatywne efekty zjawiska handlu ludźmi w Europie. Pomimo, iż projekt jest w pierwszym etapie realizacji to już wskazał na ogromną wiedzę i doświadczenie pracowników NGO, która służy naukowcom i lokalnym władzom w przygotowaniu rozwiązań, a jednocześnie profesjonalnie przygotowuje studentów do wejścia w przyszłe role zawodowe.

Nieco inaczej przedstawia się sytuacja przedsiębiorczości społecznej w Islandii, która dzięki dynamicznemu rozwojowi gospodarczemu oraz specyfice kulturowej nie jest dotknięta takimi problemami jak bezrobocie, przemoc czy uzależnienia. Najnowsze wyniki udostępnione przez Urząd Statystyczny Islandii wskazują, że stopa bezrobocia w listopadzie wyniosła jedynie 1,7%. Podobnie jak w Szwecji pojawienie się i wzrost znaczenia przedsiębiorstw społecznych związany jest głównie z poszukiwaniem rozwiązań problemów zatrudnienia osób niepełnosprawnych i chorych psychicznie13). Co należy podkreślić dążenie do pełnego zatrudnienia rozumiane jest, jako mechanizm integracyjny i stoi u podstaw stworzenia silnego systemu organizacji skupiających osoby niepełnosprawne. Samorządy odpowiedzialne za integrację osób niepełnosprawnych wspierają takie formy organizacyjne jak spółdzielnie socjalne, czy organizacje wolontariackie np. lokalne firmy wspólnotowe, a przykładem takiej działalności jest eco farma Sólheimar14). Farma została założona w 1930 roku przez Sesselja Hreindís Sigmundsdóttir jako miejsce opieki dla dzieci niepełnosprawnych intelektualnie. Obecnie w wiosce żyje i pracuje ponad 100 osób w warunkach zapewniających zarówno pracę, rozwój i wypoczynek. Działania w Solheimar są różnorodne tj.: znajdują się ekologiczne szklarnie, zarówno dla roślin warzywnych i nieżywnościowych, sklep/galeria w Solheimar, kawiarnia, piekarnia, pensjonat/hostel. W wiosce jest sześć warsztatów, w tym warsztat; świec, ceramiki, tkacki, stolarstwo, warsztaty papiernicze i warsztaty ziołowe, które produkują mydła, szampony. Wszystkie produkty przygotowane przez mieszkańców eco wioski znajdują swoich odbiorców w lokalnych sklepach np. pomidory, ogórki, ziemniaki, chleb lub wśród turystów chętnie odwiedzających wioskę i korzystających z bardzo dobrze zorganizowanego hostelu. Aktywność zawodowa mieszkańców pozwala im na pełną samowystarczalność, a wieloletnia działalność wioski wpisała się w realia społeczności lokalnej.

Społeczność Solheimar w sposób naturalny współpracuje z społecznością akademicką Rejkiawiku, jak i uczelniami Unii Europejskiej, USA i Kanady. Od wielu lat wioska pełni rolę miejsca edukacyjnego, badawczego, rekreacyjno-wypoczynkowego, jak również jest bardzo sprawnym i rzetelnym partnerem w realizacji projektów społecznych.

Prezentowane powyżej przykłady pokazują że przedsiębiorczość społeczna może z powodzeniem współpracować ze światem nauki i edukacji oraz skutecznie dopasować się do zmian zachodzących w otoczeniu bliższym i dalszym. Wraz z pojawieniem się nowych problemów społecznych – starzenie się społeczeństwa, masowa migracja itp. – zmiany te nie tylko stanowią wyzwania, lecz także stwarzają gospodarce społecznej szanse rozwoju. Systemy oświaty w Unii Europejskiej mają do odegrania istotną rolę w zakresie propagowania kultury ekonomii społecznej poprzez projekty szkoleniowe stymulujące przedsiębiorczość w oparciu o wartości charakterystyczne dla gospodarki społecznej. Z kolei rozwój nowych produktów i innowacyjnych procesów w przedsiębiorstwach ekonomii społecznej wymaga, by stymulowały one współpracę z ośrodkami akademickimi, które tworzą i przekazują wiedzę. Tak więc, w najbliższym czasie przed gospodarką społeczną stoi cel, jakim jest w budowanie współczesnego społeczeństwa Europy, który może znaleźć swoje urzeczywistnienie poprzez inwestycje edukacyjne oraz współpracę międzynarodową.

Marta Komorska


Przypisy:

1) Prezentowany tekst z racji swoich ograniczeń objętościowych stanowi zaledwie wprowadzenie do dyskusji, która wydaje się stanowić punkt wyjścia do wzmocnienia wymiany myśli i doświadczeń międzynarodowych w obszarze przedsiębiorczości społecznej

2) W tekście pojęcie ekonomii społecznej, przedsiębiorczości społecznej oraz gospodarki społecznej będzie używane zamiennie.

3) W tekście wykorzystana zostanie rozumienie przedsiębiorczości/gospodarki społecznej zgodnie z przyjętą definicją Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w 2013 r. Patrz: GOSPODARKA SPOŁECZNA W UNII EUROPEJSKIEJ 2013. Zob.: www.eesc.europa.eu/

4) W lipcu 2009 roku Islandia złożyła wniosek o wstąpienie do struktur UE. Islandia swoje relacje z Unią Europejską opiera na islandzkim członkostwie w Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG), który pozwala krajowi na dostęp do wspólnego rynku Unii Europejskiej.

5) Patrz: R. Szarfenberg, Polityka społeczna Unii Europejskiej – przewodnik. Wyd. UW, Warszawa 2014, s.20-35.

6) Zob. Perrini F., Vurro C., Przedsiębiorczość społeczna: innowacyjność i zmiana społeczna w teorii i praktyce. W: Przedsiębiorczość społeczna, Mair J., Robinson J., Hockers K.,(red.) Wyd. TWP Warszawa 2010, s. 71-95.

7) Głąbicka K.: Innowacyjna polityka społeczna unii Europejskiej W: M.Grewiński, A. Karwacki (red.), Innowacyjna polityka społeczna , Warszawa 2015.

8) www.akep.eu

9) www.action.org

10) Bengt-Ake Lundvall, E. Lorenz,: Inwestycje społeczne w globalnej gospodarce opartej na uczeniu się: perspektywa europejska W: N. Morel, B.Palier, J.Palme (red.) Polityka społeczna jako inwestycja, Warszawa 2015.

11) Patrz: Meneghetti Ch., D’aurelio S., Warunki rozwoju ekonomii społecznej we Włoszech. Wyd. Bank DnB NORD, Warszawa 2012.

12) http://hanselproject2018.weebly.com

13) W styczniu 2017 r. władze Reykjaviku zawiązało współpracę z Fundacją Barka w odpowiedzi na brak rozwiązań i usług, które może zaoferować bezdomnym mieszkańcom obcego pochodzenia. Projekt miał charakter pilotażowy i jego celem było udzielenie wsparcia obywatelom Europy Środkowo-Wschodniej, którzy znaleźli się w ekstremalnych sytuacjach socjalnych na Islandii. Obecnie Fundacja pomaga 17 osobom.

14) http://www.solheimar.is/en/


O Autorze:

Marta Komorska, socjolog, doktor, wykładowca w Wyższej Szkole Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie, wieloletni pracownik Instytutu Socjologii UMCS w Lublinie, członek Polskiego Towarzystwa Polityki Społecznej i Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Autorka ponad 40 publikacji naukowych z zakresu polityki społecznej, ekonomii społecznej, zarządzania strategicznego.

 

Bibliografia:

Bengt-Ake Lundvall, E. Lorenz,: Inwestycje społeczne w globalnej gospodarce opartej na uczeniu się: perspektywa europejska W: N. Morel, B.Palier, J.Palme (red.) Polityka społeczna jako inwestycja, Warszawa 2015.

Głąbicka K.: Innowacyjna polityka społeczna unii Europejskiej W: M.Grewiński, A. Karwacki (red.), Innowacyjna polityka społeczna , Warszawa 2015.

Mair J., Robinson J., Hockers K.,(red.): Przedsiębiorczość społeczna Wyd. TWP Warszawa 2010.

Meneghetti Ch., D’aurelio S., Warunki rozwoju ekonomii społecznej we Włoszech. Wyd. Bank DnB NORD, Warszawa 2012.

Perrini F., Vurro C.: Przedsiębiorczość społeczna: innowacyjność i zmiana społeczna w teorii i praktyce. W: Przedsiębiorczość społeczna, Mair J., Robinson J., Hockers K.,(red.) Wyd. TWP Warszawa 2010.

Szarfenberg R.: Polityka społeczna Unii Europejskiej – przewodnik. Wyd. UW, W-wa 2014.

 

Strony internetowe:

www.eesc.europa.eu

www.akep.eu

www.action.org

www.solheimar.is/en

www.hanselproject2018.weebly.com