Reintegracja społeczno-zawodowa przestała być już dawno kojarzona wyłącznie z działaniami wobec „ludzi zbędnych”, o których Stefan Czarnowski pisał w latach trzydziestych dwudziestego wieku1). Nadal jednak oznacza przywrócenie lub utrzymanie pewnych wartości reprezentowanych przez ludzi znajdujących się w ekonomicznie słabszej pozycji, w porównaniu do innych osób, pozostających najczęściej poza obszarem wytwarzania dóbr oraz wykazujących niższy stopień aktywności społecznej. Innymi słowy, reintegracja jest działaniem silnie skorelowanym z terminem wykluczenia społecznego, który według socjologa A. Giddensa oznacza sytuację, w której jednostki zostają pozbawione pełnego uczestnictwa w społeczeństwie oraz tracą swoje szanse na awans, do którego ma dostęp większość ludzi w wymiarach: ekonomicznym, politycznym i społecznym2). Anthony Giddens potwierdza, że reintegracja służy przywracaniu pozycji osób czy grup wykluczonych, wobec członków społeczeństwa korzystających w pełni z dostępu do: rynku pracy, mieszkania, edukacji itp., oraz dodatkowo mających dobre relacje rodzinne czy sąsiedzkie.

 

W Polsce, jednym z ważnych instrumentów procesu przywracania wspomnianej przez Giddensa pozycji jest zatrudnienie socjalne, które nie jest już tylko terminem, którym posługują się politycy społeczni, ale według socjologii, o zatrudnieniu socjalnym można mówić, jako o instytucji. Przedstawiciele nowego instytucjonalizmu socjologicznego James G. March i Johan P. Olsen3) – uważali, że kiedy mamy do czynienia z rutynowymi działaniami, wykształconymi procedurami, rozpisanymi rolami oraz wdrożonymi formami organizacyjnymi, wówczas możemy posługiwać się określeniem instytucja.

Tak jest dzisiaj w przypadku zatrudnienia socjalnego, bowiem:

  1. procedury zatrudnienia socjalnego przybrały formę nie tylko rozwiązań prawno-organizacyjnych (ustawa i rozporządzenia), ale w praktyce oznaczają stosowanie wzorców indywidualnych programów zatrudnienia socjalnego lub kontraktów socjalnych, zawierających rutynowe działania (diagnoza sytuacji, poddanie osób określonym zajęciom terapeutycznym, psychologicznym, edukacyjnym);
  2. rozpisane są określone role, oznaczające konkretne zadania dla reprezentantów administracji rządowej (np. nadawanie statusu podmiotu zatrudnienia socjalnego), administracji samorządowej (np. finansowe wspieranie działalności podmiotu zatrudnienia socjalnego), niektórych jednostek organizacyjnych takich jak: ośrodki pomocy społecznej (np. kierowanie na zajęcia w ramach realizacji kontraktu socjalnego), czy urzędy pracy (np. refundowanie świadczeń integracyjnych);
  3. przyjęte formy organizacyjne oznaczają funkcjonowanie podstawowych jednostek organizacyjnych zatrudnienia socjalnego, którymi są centra i kluby integracji społecznej, tworzone wg określonych standardów (np. skład pracowników).

Instytucje zatrudnienia socjalnego w Polsce, w ujęciu socjologicznym, to zbiór funkcjonujących 449 podmiotów ( dane na koniec 2016 roku), w tym: centra integracji społecznej – 179 jednostki, kluby integracji społecznej – 270 jednostki. Podmioty te w 2016 r. świadczyły usługi reintegracji społecznej i zawodowej ponad 29,200 tys. osobom, z czego: ponad 1400 uczestników centrów oraz prawie 1200 uczestników klubów powróciło na otwarty, niesubsydiowany, rynek pracy4).


Wyrazem uznania zatrudnienia socjalnego w kompleksowym systemie pomocy i wsparcia jest zapis w planistycznym okresie 2014 – 2020, że działalność, m.in. podmiotów reintegracyjnych, ma służyć przede wszystkim integracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych marginalizacją społeczną, a także tworzeniu miejsc pracy, świadczeniu usług społecznych użyteczności publicznej (na rzecz interesu ogólnego) oraz rozwojowi lokalnemu.”5).


Stawiane przed sektorem ekonomii społecznej, a więc także przed instytucją zatrudnienia socjalnego, cele mogą zostać osiągnięte pod warunkiem spełnienia m.in. bardzo istotnego elementu nowoczesnej polityki społecznej, a mianowicie wielosektorowości - czyli: welfare pluralism i welfare mix, koncepcji opisanych przez Mirosława Grewińskiego, jako przesunięcie ciężaru rozwiązywania problemów społecznych z administracji państwa na sektor niepubliczny, obejmujący także sektor biznesu, przy zachowaniu równoprawnej pozycji wszystkich sektorów w kształtowaniu dobrobytu społecznego, dominacji rynku lub pozycji państwa wobec innych podmiotów6).


Powstaje, zatem pytanie, czy instytucja zatrudnienia socjalnego poprzez swój dotychczasowy dorobek spełnia warunki nowoczesnej polityki społecznej, oraz czy może być merytoryczną osią pozwalającą prowadzić politykę społeczną, nie tylko w obszarze pomocy społecznej, ale także edukacji, zdrowia czy rozwoju miejsc pracy?


Koncepcja prowadzenia wielosektorowej polityki społecznej najprościej ujmując oznacza współudział instytucji publicznych, organizacji pozarządowych oraz podmiotów rynkowych w niwelowaniu różnic warunków życia członków społeczeństwa, różnic socjalnych oraz gwarantowanie równości szans w dostępie do takich dóbr jak edukacja, zdrowie i rynek pracy7).


Tak pojmowana wielosektorowość jest wpisana w ideę instytucji zatrudnienia socjalnego, co przede wszystkim potwierdza konstrukcja obowiązujących w tej dziedzinie przepisów prawnych szczegółowo ustalając role i funkcje poszczególnych sektorów w działaniach wspierająco-pomocowych na rzecz osób, które obejmowane są usługami reintegracji społecznej i zawodowej.
Sektorowi publicznemu w instytucji zatrudnienia socjalnego, reprezentowanemu przez administrację rządową i samorządową przypisano trzy funkcje.

  1. Pierwsza funkcja, to odpowiedzialność za warunki funkcjonowania podmiotów reintegracyjnych, wyrażająca się m.in. nadawaniem statusu centrum – czyli dbaniem o spełnianie ustawowych standardów organizacyjnych, a także udzielanie wsparcia finansowego dla świadczonych usług, wyrażające się m.in. przyznawaniem środków na pierwsze wyposażenie, na bieżącą działalność, czy refundowanie świadczeń integracyjnych.
  2. Druga funkcja, to uczestnictwo w procesie inicjowania, tworzenia i prowadzenia podmiotów reintegracyjnych, takich jak centra i kluby integracji społecznej. Z danych statystycznych wynika, że w latach 2004-2014 udział sektora publicznego, jako inicjatora oraz prowadzącego podmiot reintegracyjny wynosi w przypadku centrów integracji społecznej – 30%, a w przypadku klubów integracji społecznej – 65%. W praktycznym wymiarze drugiej funkcji sektor publiczny reprezentowany jest całkowicie przez administrację samorządu terytorialnego (gmina, powiat).
  3. Trzecia funkcja, której udział w stosunku do dwóch poprzednich jest minimalny – to funkcja prozatrudnieniowa. Ta funkcja wyraża się uczestnictwem sektora w różnych formach wsparcia dla osób kończących I etap indywidualnych programów zatrudnienia socjalnego, czyli w tzw. zatrudnieniu wspieranym (kierowanie i przyjmowanie do pracy uczestników zajęć reintegracyjnych).

Sektor niepubliczny w instytucji zatrudnienia socjalnego reprezentowany jest przez organizacje pozarządowe oraz przedsiębiorstwa prywatne. Obaj reprezentanci tego sektora mają jednak odmienne role. Organizacje pozarządowe to instytucje tworzące podmioty reintegracyjne oraz świadczące usługi, a przedsiębiorstwa prywatne, to tylko wykonawcy II etapu indywidualnych programów zatrudnienia socjalnego lub potencjalni pracodawcy uczestników zajęć w centrach i klubach integracji społecznej.

Po ponad 10-letnim okresie korzystania z zatrudnienia socjalnego można stwierdzić, że występująca różnorodność funkcji sektorów w usługach reintegracji społecznej i zawodowej - wymuszona nieco konstrukcją przepisów ustawy o zatrudnieniu socjalnym – wpisuje się w idę koncepcji welfare pluralism. Jednocześnie, jak stwierdził Mirosław Grewiński, sektor reprezentujący państwo nadal wypełnia ważną rolę w zatrudnieniu socjalnym, koncentrującą się na gwarantowaniu m.in. środków finansowych oraz spełnieniu funkcji regulacyjnych i kontrolnych8).

dr PAWEŁ WIŚNIEWSKI

Redaktor Naczelny
Kwartalnika Zatrudnieniesocjalne.pl

 

Bibliografia:

  1. Czarnowski S.: Ludzie zbędni w służbie przemocy, (w:) Wybór Pism Socjologicznych, Wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1982.
  2. Danecka M.: Partycypacja wykluczonych. Wyzwanie dla polityki społecznej, ISP PAN & Oficyna Naukowa, Warszawa 2014.
  3. Giddens A.: Socjologia, Wyd. PWN, Warszawa 2004.
  4. Grewiński M. i Karwacki A.(red.): Innowacyjna polityka społeczna, Wyd. WSP im. J. Korczaka w Warszawie, Warszawa 2015.
  5. Grewiński M.: Wielosektorowa polityka społeczna – w kierunku welfarepluralism, http://mirek.grewinski.pl/dane/ksiazki/artykuly/wielosektorowa_polityka_spoleczna_w_kierunku_welfare_pluralism.pdf.
  6. James G. March, Johan P. Olsen: Instytucje, Organizacyjne podstawy polityki, Wyd. Naukowe Scholar, Warszawa 2005.
  7. Rymsza M.: Aktywna polityka społeczna w teorii i praktyce, w: T. Kaźmierczak i M. Rymsza (red.): W stronę aktywnej polityki społecznej, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2003.

 

Dr Paweł Wiśniewski od 2016 roku Członek Rady Zatrudnienia Socjalnego przy Ministrze Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz członek komisji konkursowych, oceniających projekty w ramach programów resortowych w Ministerstwie Rodziny Pracy i Polityki Społecznej. Członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Polityki Społecznej Oddział w Lublinie. Został także powołany przez Marszałka Województwa Lubelskiego do Regionalnego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej Województwa Lubelskiego oraz do Regionalnej Komisji Egzaminacyjnej do spraw stopni specjalizacji zawodowej pracowników socjalnych województwa lubelskiego. Były koordynator i ekspert w wielu projektach z zakresu ekonomii społecznej i zatrudnienia socjalnego, autor wielu publikacji i ekspertyz z tego tematu. Prezesem Fundacji Konwent Klubów i Centrów Integracji Społecznej oraz Redaktorem Naczelnym czasopisma zatrudnieniesocjalne.pl.


1) Kategoria „ludzi zbędnych” kojarzona była z „naprawianiem” grup zaliczanych kolokwialnie do marginesu społecznego, a zwłaszcza tych które popadły w konflikt z zasadami i regułami współżycia społecznego – patrz: S. Czarnowski: Ludzie zbędni w służbie przemocy, (w:) Wybór Pism Socjologicznych, Wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1982

2) A. Giddens: Socjologia, Wyd. PWN, Warszawa 2004, s. 346-348

3) James G. March, Johan P. Olsen: Instytucje, Organizacyjne podstawy polityki, tłum. D. Sielski, Wyd. Naukowe Scholar, Warszawa 2005, s.32

4) Dane statystyczne o funkcjonowaniu centrów i klubów integracji społecznej ze sprawozdań rocznych Centralnej Aplikacji Statystycznej MPiPS

5) Załącznik do Uchwały nr 164 RM z 12 sierpnia 2014 pt.: Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej, Monitor Polski z 24 września 2014 r., poz. 811, s. 15., a także dokument Ministerstwa Infrastruktury i Rozwoju pt.: Wytyczne w zakresie realizacji przedsięwzięć w obszarze włączenia społecznego i zwalczania ubóstwa z wykorzystaniem środków Europejskiego Funduszu Społecznego i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego na lata 2014-2020

6) Grewiński M.: Wielosektorowa polityka społeczna – w kierunku welfarepluralism, www.ipiss.com.pl/wp-content,(15.10.2017).

7) Tamże, www.ipiss.com.pl/wp-content,(15.10.2017).

8) Tamże, www.ipiss.com.pl/wp-content,(15.10.2017).